Košice: de toegangspoort tot Oost-Europa

De stad Košice is na de hoofdstad Bratislava de grootste stad van Slowakije en de belangrijkste in het oostelijke deel van het land. Mede hierdoor wordt de stad ook wel de toegangspoort tot het oosten genoemd. Door de eeuwen heen woonden er Slowaken, Hongaren, Duitsers, Joden, Roma en andere bevolkingsgroepen. Die gemengde geschiedenis is in de stad nog altijd terug te zien aan de vele kerken, paleizen en synagogen. In 2013 was Košice samen met Marseille Culturele Hoofdstad van Europa.

Op meerdere belangrijke momenten in de geschiedenis speelde de stad een rol. Zo was Košice een centrum van de opstanden tegen de Habsburgers: Imre Thököly nam de stad in 1682 in en Frans II Rákóczi gebruikte haar in het begin van de 18e eeuw als belangrijkste uitvalsbasis in zijn vrijheidsoorlog. In 1919 werd Košice korte tijd bezet als onderdeel van de Slowaakse Radenrepubliek. De stad is daarnaast bekend om de Vredesmarathon, die in 1924 voor het eerst werd gelopen. Dit is de oudste marathon van Europa die nog elk jaar wordt gelopen, en wereldwijd de derde, na die van Boston en Yonkers. De belangrijkste bezienswaardigheden van Košice zijn de Sint Elisabethkathedraal, de zingende fontein, de Urbanova veža en het theater aan de Hlavná ulica. Een van de bekendste musea van de stad is het Slowaaks Technisch Museum.



Sint Elisabethkathedraal

De Sint Elisabethkathedraal is de belangrijkste en bekendste bezienswaardigheid van Košice. Het is tevens de grootste kerk van Slowakije en de hoofdkerk van het bisdom Košice. De bouw van de Sint Elisabethkathedraal werd rond 1380 gestart, na een brand in de vorige kerk, en werd in 1508 afgerond. De kathedraal is gebouwd in de laatgotische stijl en vernoemd naar de heilige Elisabeth van Hongarije. De kathedraal biedt plaats aan meer dan vijfduizend mensen. Wil je de kathedraal bezoeken, dan kan dit alleen buiten de missen. Voor het maken van foto’s wordt een bijdrage gevraagd. De belangrijkste bezienswaardigheid in de kathedraal is het gotische hoofdaltaar. Het altaar werd tussen 1474 en 1477 gemaakt en telt achtenveertig schilderijen in drie reeksen: over het leven van de heilige Elisabeth, over het lijden van Christus en over de advent.
kosice-sint-elisabeth-binnen



Staatstheater van Košice

Het Staatstheater van Košice, dat tegenwoordig Národné divadlo Košice (Nationaal Theater Košice) heet, staat aan de Hlavná ulica tegenover café Slavia. Het neobarokke gebouw werd tussen 1897 en 1899 gebouwd naar een ontwerp van Adolf Lang en Antal Steinhardt, en ging op 28 september 1899 open. Het verving een eerder theater uit 1788, dat in 1894 werd gesloten.

Het is een klassiek theater waar voornamelijk opera, ballet en toneel te zien zijn. Het gebouw is van binnen rijk versierd met gipsen ornamenten en een beschilderd plafond. Wil je de binnenkant van het theater bewonderen, dan kun je een voorstelling bijwonen of meedoen aan een rondleiding.

Zingende fontein

De zingende fontein van Košice is een van de bekendste bezienswaardigheden van de stad. Hij ligt in het park aan de Hlavná ulica, tussen de Sint Elisabethkathedraal en het theater. De fontein werd in 1986 aangelegd, in 1997 voor het eerst gerenoveerd en na een grondige vernieuwing in april 2024 weer in gebruik genomen. Bijzonder aan de fontein is dat de waterstralen en gekleurde lampen meebewegen op het ritme van muziek, van bekende deuntjes tot klassieke stukken.

Er zijn in totaal 750 sproeiers, en de middelste straal kan tot 24 meter hoog spuiten. Bij de vernieuwing zijn ook waterprojecties toegevoegd, en de fontein kan nu samen met het theater voorstellingen geven. De fontein is in de avonduren het mooist, omdat de kleuren dan het best tot hun recht komen.

Slavia

Het hotel-restaurant en café Slavia is gevestigd in misschien wel het mooiste art-nouveaugebouw van Košice. Het is te vinden aan de Hlavná ulica, recht tegenover het theater van Košice. Het pand werd rond 1900 gebouwd op de plaats waar eerder een kleiner herenhuis te vinden was. Als je het pand goed bekijkt, zie je dat de ornamenten en schilderijen op het pand voornamelijk te maken hebben met het brouwen van bier. Zo zie je er hopranken en een fontein van bier. In de jaren tachtig van de vorige eeuw is Slavia ingrijpend gerenoveerd. De gevel en de hotelkamers hebben echter wel hun authentieke charme weten te behouden. In Slowakije is het gebouw met name bekend omdat er een lokaal televisieprogramma wordt opgenomen.

Hlavná ulica

De Hlavná ulica, de hoofdstraat van Košice, is de belangrijkste straat van de stad. Bijna alle belangrijke gebouwen staan aan of op deze brede straat, die door het hele historische centrum loopt. Midden op de Hlavná ulica staan de Sint Elisabethkathedraal, de Sint Michielskapel, de Urbanova veža, het theater en de zingende fontein. Het Slowaaks Technisch Museum, hotel-restaurant en café Slavia, het paleis van de aartsbisschop, het oude stadhuis en de premonstratenzerkerk zijn enkele van de bezienswaardigheden langs de straat.

Ook de meeste terrassen, restaurants en winkels van Košice liggen aan of vlak bij deze straat. Een wandeling over de Hlavná ulica is daarom de beste manier om kennis te maken met de stad.

Sint Michielskapel

De Sint Michielskapel, in het Slowaaks Kaplnka svätého Michala, staat naast de Sint Elisabethkathedraal in Košice en werd gebouwd tussen ongeveer 1340 en 1380. Ze lag destijds op de begraafplaats binnen de stadsmuren en werd gebouwd als begraafkapel. Het onderste deel werd gebruikt als knekelhuis, terwijl in het bovenste deel het dodengebed werd gebeden. Bijzonder was dat er in de kapel diensten werden gehouden voor de Slowaakstalige inwoners, terwijl de Sint Elisabethkathedraal de kerk was van de Duitse en Hongaarse gemeenschap.

Door de eeuwen heen is de kapel meerdere keren gerestaureerd. Begin 20e eeuw werd een zijbeuk afgebroken en werden zeventien middeleeuwse grafstenen in de buitenmuren gemetseld. De laatste grote restauratie liep van 1998 tot 2006. In januari 2006 werd de kapel opnieuw ingewijd en was ze weer in oude glorie te zien.

Slowaaks Technisch museum

Het Slowaaks Technisch Museum is een groot museum aan de Hlavná ulica dat uit verschillende onderdelen bestaat. Het werd in 1948 opgericht en zit in een barok herenhuis uit de 18e eeuw. Een groot deel van de collectie gaat over het mijnbouw- en ijzerverleden van Košice en Oost-Slowakije. Dat wordt uitgelegd met foto’s en voorwerpen, maar ook met maquettes, oude machines en een ondergronds mijngedeelte. Er zijn ook afdelingen over energie, met stoommachines en turbines, en over smeedijzer, fotografie en landmeetkunde.

Een populair onderdeel is de ruimte met interactieve opstellingen, waar je allerlei proefjes kunt doen. Bij een deel van de opstellingen is de uitleg alleen in het Slowaaks, maar de meeste proeven spreken voor zichzelf.

Synagoge

De nieuwe orthodoxe synagoge van Košice aan de Puškinova werd in 1927 gebouwd, samen met een joodse school, niet ver van het historische centrum van de stad. De synagoge wordt nog altijd door de joodse gemeente van Košice gebruikt als gebedshuis. Sinds 2015 is in het gebouw ook de galerie van Ľudovít Feld gevestigd, met werk van hem en van andere kunstenaars van joodse afkomst, en een kleine tentoonstelling over joodse religieuze voorwerpen.

Ľudovít Feld (1904-1991) werd geboren in Košice en stopte als kind met groeien. Hij werd naar Auschwitz gedeporteerd, waar hij werd geselecteerd voor de experimenten van Josef Mengele. Mengele ontdekte zijn tekentalent en liet hem tekeningen maken van die experimenten. Dankzij dat talent overleefde Feld het kamp. Na de oorlog keerde hij terug naar Košice, waar hij tekenles gaf en portretten, landschappen en stadsgezichten schilderde. Sinds 2016 staat voor de synagoge een bronzen beeld van Feld.

Urbanova veža

De Urbanova veža, of toren van Sint Urbanus, is een gotische klokkentoren midden in het historische centrum van Košice. De toren staat naast de Sint Elisabethkathedraal en is vernoemd naar de klok die er hing, gewijd aan Sint Urbanus, de beschermheilige van de wijnboeren. In 1775 kreeg het dak een barokke bekroning met als punt een ijzeren dubbelkruis. De arcadegang rondom de toren werd in 1912 aangelegd. In de muren werden zesendertig oude grafstenen ingemetseld, de meeste uit de veertiende en vijftiende eeuw.

In 1966 werd de toren bij een brand zwaar beschadigd, waarbij ook de Urbanusklok verloren ging. Na de restauratie ging de toren in 1971 weer open. Later zaten er een tentoonstelling over gietwerk en een wassenbeeldenmuseum in, maar dat museum is inmiddels gesloten.

Jakabov Palác

Het neogotische Jakabov palác in Košice werd in 1899 gebouwd en is vernoemd naar de eerste eigenaar, Árpád Jakab. Het paleis staat aan de Mlynská ulica, aan de rand van het historische centrum. Bijzonder detail is dat het gebouwd is met stenen die werden afgekeurd tijdens de restauratie van de Sint Elisabethkathedraal.

Het paleis heeft in de loop der jaren verschillende functies gehad. In april en mei 1945 was het de zetel van de Tsjechoslowaakse president Edvard Beneš, en van 1992 tot 2000 was hier de British Council gevestigd. Daarna werd het gebouw gebruikt voor evenementen en festiviteiten. Door een eigendomskwestie is het paleis gesloten voor publiek; je kunt het wel van buiten bekijken.