Zagreb: de onbekende hoofdstad van Kroatië

Zagreb is de hoofdstad en grootste stad van Kroatië, met ruim 760.000 inwoners. De stad hoorde eeuwenlang bij het Habsburgse rijk en later bij Joegoslavië. Je kunt Zagreb grofweg verdelen in een bovenstad en een benedenstad. De bovenstad bestaat uit de middeleeuwse kernen Gradec en Kaptol, met smalle straatjes, kerken, een oude stadspoort en een stuk stadsmuur. Via trappen en een korte kabelspoorweg kom je er vanaf de benedenstad naartoe.

De benedenstad werd grotendeels in de negentiende eeuw aangelegd, met brede lanen, parken en statige gebouwen. Hier staan ook veel van de musea, het Nationaal Theater en de botanische tuin. Het centrum van de stad is het Ban Jelačićplein, met de Dolacmarkt er vlak boven. Voor een weekend is de stad goed te overzien. Heb je meer tijd, dan zijn er veel musea en tentoonstellingen te bezoeken. De beste reistijd om Zagreb te bezoeken is van mei tot en met september. Het is dan warm, maar er blijft een kans op een bui. In december trekt de adventsmarkt veel bezoekers.



Nationaal Theater

Het Kroatisch Nationaal Theater is een van de meest gefotografeerde gebouwen van Zagreb. Het gebouw werd ontworpen door de Weense architecten Fellner en Helmer, die in die tijd in heel Midden Europa theaters bouwden. Het theater in neobarokke stijl met de opvallende gele gevel werd in 1895 geopend in aanwezigheid van keizer Frans Jozef. Het staat op het plein Trg Republike Hrvatske, in de benedenstad.

In het gebouw zijn de nationale opera, het ballet en het toneelgezelschap gevestigd. Veel bekende Kroatische zangers, dansers en acteurs begonnen hier hun loopbaan. Voor het theater staat de fontein Bron van het Leven van Ivan Meštrović. Wil je een bijzondere avond uit, dan is het leuk om hier een voorstelling bij te wonen. Ook het interieur, met de rijk versierde zaal en de foyer, is de moeite waard. Tegenover het theater ligt het Museum voor Kunst en Kunstnijverheid.



Ban Jelačićplein

Het Ban Jelačićplein is het centrale plein van Zagreb en vormt de verbinding tussen de bovenstad en de benedenstad. Het is er bijna altijd druk. Veel tramlijnen stoppen op of bij het plein, er is een toeristenbureau en er zijn verschillende terrassen. Rond het plein staan gebouwen uit verschillende periodes, van de negentiende eeuw tot het modernisme. Vanaf het plein loop je zo naar de Dolacmarkt, de kathedraal en de winkelstraat Ilica.

Het plein is genoemd naar Josip Jelačić, die in 1848 ban van Kroatië werd. De ban was een soort onderkoning die het land bestuurde namens de Habsburgse keizer. Jelačić is populair omdat hij zich inzette voor de rechten van Kroatië en de afschaffing van de lijfeigenschap. Zijn ruiterstandbeeld staat midden op het plein. Het werd in 1866 geplaatst, in 1947 door het communistische bewind verwijderd en in 1990 teruggezet. Onder de klok op het plein spreken veel inwoners met elkaar af.

Streetart in Zagreb

Zagreb is niet alleen een stad van oude kerken en musea, je komt er ook veel straatkunst tegen. De laatste jaren zijn er steeds meer grote muurschilderingen bijgekomen, vaak op blinde gevels van woonblokken. Ook in de bovenstad zie je hier en daar een muurschildering, maar de meeste en grootste werken vind je in de benedenstad en in de woonwijken van Novi Zagreb, aan de overkant van de Sava.
streetart

Omdat straatkunst komt en gaat, verandert het aanbod voortdurend. Er zijn verschillende websites en kaarten die bijhouden waar de mooiste werken te vinden zijn. Een fiets is een handige manier om verschillende werken op één dag te bekijken, omdat ze verspreid over de stad liggen. Er worden ook rondleidingen langs de straatkunst van Zagreb georganiseerd, waarbij een gids meer vertelt over de kunstenaars en de achtergrond van de werken.

Dolacmarkt

De Dolacmarkt ligt vlak boven het Ban Jelačićplein, tussen de benedenstad en de oude kernen Kaptol en Gradec. Iedere dag van de week, ook op zondag, verkopen boeren uit de omgeving hier hun producten, vooral in de ochtend. Je vindt er groente en fruit van het seizoen uit de streek rond Zagreb. Het hele plein staat vol rode parasols, waaronder de kramen staan. Die rode parasols zijn een van de herkenningspunten van de stad.

Naast groente en fruit worden er ook bloemen, honing, verse kaas en room verkocht, en kunstnijverheid zoals gehaakte kleedjes en houten speelgoed. Onder het plein ligt een overdekte markthal, waar vlees, kaas en andere producten worden verkocht. In een aparte hal is de vismarkt. Op zondag sluit de markt eerder dan op de andere dagen. Rond de markt liggen cafés en eetgelegenheden, en via een trap loop je zo naar de Tkalčićeva, een straat met veel terrassen.

Broken relationships

Het museum van gebroken relaties is een van de bijzonderste musea van Zagreb. Het idee ontstond toen de twee kunstenaars Olinka Vištica en Dražen Grubišić in 2006 uit elkaar gingen. Ze hadden nog veel spullen die herinneringen aan hun relatie bevatten en besloten daar een tentoonstelling van te maken. Al snel kwamen vrienden en anderen met eigen voorwerpen. Terwijl de tentoonstelling door verschillende landen reisde, groeide de collectie steeds verder.

In 2010 kreeg het museum een vaste plek in de bovenstad van Zagreb. Het won in 2011 een Europese museumprijs voor innovatie. De voorwerpen zijn door mensen uit de hele wereld geschonken en komen allemaal met een kort persoonlijk verhaal. Je ziet bijvoorbeeld een briefje met een liefdesverklaring, schoenen van een eerste afspraak of een fles champagne voor een bruiloft die niet doorging. Sommige verhalen zijn grappig, andere ontroerend. In het museum is ook een café en een winkel. Reken op ongeveer een uur voor een bezoek.

Stenenpoort

De Stenen Poort, in het Kroatisch Kamenita vrata, was vroeger een van de toegangspoorten tot Gradec, de middeleeuwse bovenstad. Het is de enige van de oude stadspoorten die bewaard is gebleven. Tegenwoordig ligt de poort midden in de oude stad en is hij vooral bekend als bedevaartsplaats. In de poort hangt een schilderij van Maria met het kind Jezus, dat in 1731 ongeschonden uit een grote stadsbrand kwam. Volgens de overlevering was het het enige dat de brand overleefde.

Sindsdien wordt het schilderij door veel gelovigen vereerd. In de doorgang van de poort branden kaarsen en zitten bijna altijd mensen te bidden. Tegen de muren hangen stenen plaquettes met dankbetuigingen aan Maria. Maria van de Stenen Poort is de beschermheilige van Zagreb en wordt elk jaar op 31 mei gevierd. Ook als je niet gelovig bent, is het een bijzondere plek met een stille sfeer midden in de stad. Vlak bij de poort staat een beeld van de heilige Joris met de draak.

Gradec

Gradec is een van de twee middeleeuwse kernen van Zagreb. Samen met Kaptol vormt het de bovenstad. Vroeger waren het twee aparte nederzettingen, die pas in 1850 werden samengevoegd tot één stad. Gradec bestaat uit smalle straatjes met lage historische huizen, paleizen en kerken. Aan de rand van de heuvel liggen veel cafés en restaurants, en in het hogere deel vind je de belangrijke bezienswaardigheden en musea.

In Gradec liggen onder meer het museum van gebroken relaties, het museum voor naïeve kunst, het stadsmuseum en het natuurhistorisch museum. Ook de Sint Marcuskerk met het parlement en het regeringsgebouw staat hier. Er zijn nog enkele overblijfselen van de oude verdediging, zoals de Stenen Poort en de Lotrščaktoren. Vanuit die toren wordt elke dag om twaalf uur een kanonschot gelost. Vanaf de promenade Strossmayerovo šetalište heb je een mooi uitzicht over de benedenstad. Gradec is bereikbaar via trappen en de korte kabelspoorweg vanaf Ilica.

Sint Marcuskerk

De Sint Marcuskerk in de bovenstad is een van de bekendste gebouwen van Zagreb. De kerk gaat terug tot de middeleeuwen en werd door de eeuwen heen getroffen door branden en aardbevingen. Het meest opvallend is het dak met de gekleurde dakpannen, dat in 1880 werd aangelegd. Aan de ene kant vormen de dakpannen het wapen van de stad Zagreb, aan de andere kant het historische wapen van het Koninkrijk Kroatië, Slavonië en Dalmatië.

Na de aardbeving van 2020 werd de kerk gerestaureerd. In december 2023 ging ze weer open voor de kerkdiensten. Het interieur is vooral tijdens de diensten te zien. Binnen staan werken van de beeldhouwer Ivan Meštrović. Aan het Sint Marcusplein staan ook het Kroatische parlement, de Sabor, en het regeringsgebouw Banski dvori. Daarom is er altijd politie aanwezig en zijn delen van het plein soms afgesloten. Vanaf het plein loop je zo naar de Stenen Poort en de Lotrščaktoren.

Modern Gallery

De Moderne Galerie, in het Kroatisch Moderna galerija, is gevestigd in een negentiende-eeuws paleis in de benedenstad, vlak bij het Zrinjevacpark. Het gebouw is rijk versierd en past goed bij de statige architectuur van dit deel van de stad. Het museum heeft de grootste collectie Kroatische kunst uit de negentiende, twintigste en eenentwintigste eeuw. De nadruk ligt op schilderijen, maar er zijn ook beelden en andere kunstvormen te zien.

In de zalen kun je de ontwikkeling van de Kroatische kunst volgen, van het realisme en de impressionistische invloeden rond 1900 tot moderne en hedendaagse kunst. Je ziet werk van bekende Kroatische kunstenaars, zoals Vlaho Bukovac en Ivan Meštrović. Daarbij wordt ook zichtbaar hoe sterk de Kroatische kunst werd beïnvloed door stromingen in Wenen, München en Parijs. Naast de vaste collectie zijn er wisselende tentoonstellingen. Voor liefhebbers van moderne kunst is het museum een bezoek waard.

fietsen in Zagreb

Wil je de hoogtepunten van Zagreb in korte tijd zien, dan is een fietstocht met Baja Bikes een goede manier. In de stad worden verschillende tochten aangeboden. Zo kun je een fietstocht maken langs de bekende bezienswaardigheden, met onderweg uitleg van een lokale gids. Heb je die al gezien, of wil je een andere kant van de stad leren kennen, dan kun je kiezen voor een alternatieve tocht. Daarbij hoor je meer over de geschiedenis van de stad en de communistische periode.

De meeste fietstochten duren ongeveer tweeënhalf uur, inclusief een korte pauze onderweg. Er is ook een langere tocht die beide routes combineert. Zagreb is voor een groot deel vlak, vooral de benedenstad, waardoor de tochten ook geschikt zijn voor wie niet vaak fietst. Boek hier je fietstocht in Zagreb.

Botanische tuinen

De botanische tuin van Zagreb is een van de rustige plekken midden in de drukke stad. De tuin werd in 1889 aangelegd door de universiteit van Zagreb en hoort nog steeds bij de faculteit voor natuurwetenschappen. Hij ligt in de benedenstad, vlak bij het centraal station, en maakt deel uit van de zogenaamde groene hoefijzer: een reeks parken en pleinen die in de negentiende eeuw werd aangelegd.

In de tuin groeien ongeveer tienduizend plantensoorten uit Kroatië en de rest van de wereld. Er zijn vijvers, een arboretum, rotstuinen en kassen. Ook het oude tentoonstellingspaviljoen en het huis van de tuinman zijn mooie voorbeelden van de architectuur uit die tijd. De tuin is vooral mooi in het voorjaar en de zomer, als veel planten in bloei staan, en is dan een prettige plek om even uit de warmte van de stad te zijn. In de winter is de tuin gesloten. De toegang is gratis.

Arts and Crafts museum

Het Museum voor Kunst en Kunstnijverheid, in het Kroatisch Muzej za umjetnost i obrt, ligt tegenover het Nationaal Theater in de benedenstad van Zagreb. Het museum werd in 1880 opgericht en is sinds 1888 gevestigd in een gebouw van de architect Hermann Bollé. Het is een gevarieerd museum, dat laat zien hoe gebruiksvoorwerpen en kunst door de eeuwen heen werden gemaakt en gebruikt.

Je ziet er meubels met bijzonder houtsnijwerk, glaswerk in veel vormen en kleuren, klokken, zilverwerk, keramiek en textiel. Er is veel werk in de stijl van de art nouveau, die in Zagreb rond 1900 populair was. Ook de collectie kostuums en modeaccessoires is de moeite waard. Daarnaast heeft het museum afdelingen met schilderijen, beeldhouwwerk, fotografie en grafisch ontwerp. Kijk vooraf op de website van het museum welke tentoonstellingen er te zien zijn.

Orient Expresscafé

Café Orient Express is een café in de benedenstad van Zagreb, aan de Teslina. Het café is ingericht als een oude restauratiewagen uit de tijd dat lange treinreizen door Europa vooral bedoeld waren voor de welgestelden. In die stijl zie je houten lambrisering, groene lampjes en leren banken met knopen. Er hangt zelfs een bordje dat je niet te ver uit het raam moet leunen. Het is een sfeervolle plek voor een koffie of een drankje.

De naam verwijst naar de beroemde Orient Express, die Parijs met Istanbul verbond en ook door Zagreb reed. Voor de passagiers van deze trein werd in 1925 tegenover het centraal station het luxehotel Esplanade geopend, dat er nog steeds staat. Wie de sfeer van die tijd wil proeven, kan daar ook een kijkje nemen in de art deco bar of op het terras. Het café ligt op loopafstand van het Ban Jelačićplein en de winkelstraat Ilica. Koffie drinken op een terras is in Zagreb een belangrijk onderdeel van het dagelijks leven.

Trappen in de oude stad

De bovenstad en de benedenstad van Zagreb zijn met elkaar verbonden door verschillende trappen. Wie een wandeling door de oude stad maakt, moet dus rekening houden met klimmen. De trappen zijn niet altijd even gemakkelijk, zeker voor wie slecht ter been is. Je herkent ze aan het woord stube in de straatnaam, wat trappen betekent.

Wie het makkelijker wil, neemt de kabelspoorweg, de Uspinjača, naar boven. Deze ligt in de Tomićeva, een zijstraat van Ilica, en brengt je naar de Lotrščaktoren in Gradec. De kabelspoorweg werd in 1890 geopend en is met een traject van ongeveer zestig meter een van de kortste ter wereld. De rit duurt minder dan een minuut. Je kunt met een gewoon kaartje van het openbaar vervoer mee. Bovenaan heb je vanaf de promenade een mooi uitzicht over de daken van de benedenstad.

Archeologisch museum

Het archeologisch museum van Zagreb is gevestigd in een negentiende-eeuws paleis aan het Zrinjevacpark, in de benedenstad. Het is een van de monumentale gebouwen in dit deel van de stad. De collectie loopt van de prehistorie tot de middeleeuwen, met voorwerpen uit Kroatië en uit andere delen van de wereld. Er is een grote collectie Griekse en Romeinse kunst en een afdeling met munten.

Het bekendste stuk is de Zagrebse mummie, een Egyptische mummie die in linnen doeken was gewikkeld. Op die doeken staat de langste bewaard gebleven tekst in het Etruskisch, die bekendstaat als de Liber Linteus. Een ander bekend stuk is de Vučedolduif, een vaas in de vorm van een vogel van ongeveer vijfduizend jaar oud, die is gevonden bij Vukovar. Ook vondsten van de eerste bewoners van het gebied rond Zagreb zijn te zien. In de tuin van het museum staan Romeinse grafstenen en beelden.

Zagreb Card

De Zagreb Card is de stadskaart van Zagreb. Je koopt de kaart voor 24 of 72 uur. De kaart geeft je recht op gratis vervoer met de trams en de bussen van het openbaar vervoer in de stad. Bij verschillende musea en attracties krijg je gratis toegang of korting. Daarnaast bieden diverse winkels, restaurants, cafés en andere aanbieders korting voor wie de kaart laat zien.

Of de kaart voordelig is, hangt af van hoeveel je wilt zien. Wie veel musea bezoekt en vaak de tram neemt, haalt de prijs er snel uit. Wie vooral door de oude stad wandelt, heeft er minder aan, omdat de meeste bezienswaardigheden in het centrum dicht bij elkaar liggen. Kijk daarom vooraf welke musea en attracties onder de kaart vallen. De Zagreb Card is te koop bij het toeristenbureau aan het Ban Jelačićplein, bij andere verkooppunten in de stad en online. Bewaar de kaart goed, want je moet hem bij iedere rit kunnen laten zien.

Mirogoj

Mirogoj is de grote begraafplaats van Zagreb en wordt vaak genoemd als een van de mooiste begraafplaatsen van Europa. Je bereikt hem gemakkelijk met de bus vanaf Kaptol, bij de kathedraal. Na een korte rit sta je voor een indrukwekkend complex. Mirogoj wordt omsloten door lange arcaden met koepels, ontworpen door de architect Hermann Bollé. De ingang wordt gevormd door een galerij met zuilen en de koepelkerk van Christus Koning.

De begraafplaats werd in 1876 geopend. Bijzonder is dat er vanaf het begin plaats was voor mensen van alle geloven en levensbeschouwingen. Katholieken, orthodoxe christenen, protestanten, moslims, joden en niet gelovigen liggen hier naast elkaar. Veel bekende Kroaten hebben hier hun graf, onder wie politici, kunstenaars, sporters en wetenschappers. Het mooiste deel zijn de arcaden met overdekte graven en grafmonumenten van vooraanstaande families uit Zagreb. In de zomer zijn de muren groen van de klimop en in de herfst kleuren ze rood. Rond Allerheiligen branden er duizenden kaarsjes.

Ilica

Ilica is de bekendste en een van de drukste straten van Zagreb. De straat begint aan het Ban Jelačićplein en loopt kilometers ver naar het westen. Het is een van de langste straten van de stad. Door de straat rijden de blauwe trams van Zagreb. Langs Ilica en in de zijstraten liggen veel winkels, vooral in het deel dicht bij het centrum. Je vindt er een mengeling van bekende ketens en Kroatische winkels met eigen producten.

Vanaf Ilica loop je via de Tomićeva naar de kabelspoorweg die naar de bovenstad gaat. Ook de Britanski trg, een plein met op zondag een antiekmarkt, ligt aan Ilica. Wie in Zagreb wil winkelen, moet er rekening mee houden dat de meeste winkels in Kroatië sinds 2023 op zondag gesloten zijn. Op zaterdag zijn de meeste winkels wel open. Rond Ilica liggen ook veel cafés, waar je kunt zien dat koffie drinken in Zagreb een belangrijk onderdeel van het dagelijks leven is.

Stefanuskathedraal

De kathedraal van Zagreb, gewijd aan Maria-Hemelvaart en de heiligen Stefanus en Ladislaus, staat op Kaptol, de oude kerkelijke kern van de stad. Hier ontstond in de middeleeuwen rond de kathedraal een nederzetting met het bisschoppelijk paleis en de huizen van de kanunniken. De kathedraal werd door de eeuwen heen getroffen door branden en aardbevingen. Na de zware aardbeving van 1880 werd de kerk door Hermann Bollé herbouwd in neogotische stijl, met twee hoge torens.

Bij de aardbeving van maart 2020 raakte de kathedraal opnieuw zwaar beschadigd. De top van een van de torens stortte in en de andere toren moest worden afgebroken. Na bijna zes jaar herstel ging de kathedraal met Kerstmis 2025 weer open. Aan de buitenkant en de torens wordt nog gewerkt. Binnen ligt het graf van kardinaal Alojzije Stepinac, aartsbisschop van Zagreb, die in 1998 zalig werd verklaard. Veel gelovigen komen er bidden. In de kathedraal hangt ook een drieluik dat aan de werkplaats van Albrecht Dürer wordt toegeschreven.