Fez: de meest authentieke stad van Marokko

Fez is na Marrakech de populairste stad van Marokko voor een stedentrip en een van de vier koningssteden van het land. Met ongeveer 1,3 miljoen inwoners is het een grote stad. Fez werd aan het eind van de achtste eeuw gesticht door Idris I en zijn zoon Idris II en groeide uit tot een belangrijk religieus en cultureel centrum. In 859 werd hier de Al-Qarawiyyin opgericht, die geldt als een van de oudste nog bestaande onderwijsinstellingen ter wereld.

Het grootste trekpleister is de oude medina, Fès el-Bali, die sinds 1981 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO staat. Het is een van de grootste autovrije stedelijke gebieden ter wereld, met volgens schattingen ruim negenduizend straatjes. Veel bezoekers verkennen de medina daarom met een gids. Naast Fès el-Bali zijn er Fès el-Jdid, met het koninklijk paleis en de Joodse wijk, en de Ville Nouvelle. Sommige bezienswaardigheden, zoals de Merinidische graven, liggen buiten de muren; daar kom je het makkelijkst met een petit taxi. Meer tips vind je op Fez voor beginners.



Madrassa Bou Inania

De Madrassa Bou Inania is een van de weinige religieuze gebouwen in Marokko die ook niet-moslims mogen bezoeken. De koranschool werd tussen 1350 en 1355 gebouwd in opdracht van de Merinidische sultan Abu Inan Faris. Het is de grootste madrassa van Fez en de enige met een eigen minaret; hij deed ook dienst als moskee voor het vrijdaggebed.

De madrassa ligt aan de Talaa Kebira, de hoofdstraat van de medina, niet ver van Bab Bou Jeloud. Na het betalen van een kleine entree sta je op een binnenplaats van marmer en onyx, met een fontein in het midden. De wanden zijn versierd met tegels, stucwerk met kalligrafie en houtsnijwerk van cederhout van zeer hoog niveau. De gebedsruimte is alleen voor moslims toegankelijk. Tegenover de ingang hangt een bijzondere waterklok uit de veertiende eeuw. Het is een populaire bezienswaardigheid, dus vroeg in de ochtend is het er het rustigst.



De medina van Fez

De medina van Fez, Fès el-Bali, is de oudste en een van de grootste medina’s van Marokko. Ze werd gesticht aan het eind van de achtste eeuw en staat sinds 1981 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Het is een van de grootste autovrije stedelijke gebieden ter wereld: goederen worden er nog met ezels, muilezels en handkarren vervoerd. Voor veel inwoners is de medina de plek waar ze wonen, werken en boodschappen doen.

De medina is van oudsher ingedeeld in wijken per ambacht, met onder meer de leerlooiers, de koperslagers, de ververs en de kruidenhandelaren. Onderweg kom je langs bezienswaardigheden als de Bou Inania-madrassa, de Al-Attarine-madrassa, het Nejjarine-museum voor houtsnijkunst en de Al-Qarawiyyin-moskee, die je als niet-moslim alleen door de poort kunt bekijken. Het netwerk van straatjes is zo dicht dat ook navigatie-apps er vaak de weg kwijtraken. Daarom kiezen veel bezoekers voor een gids. Er zijn ook bewegwijzerde wandelroutes met gekleurde bordjes.

Overnachten in een riad

Een riad is een traditioneel Marokkaans huis rond een binnenplaats of binnentuin. In de medina van Fez zijn veel van deze oude huizen verbouwd tot kleinschalige hotels. Doordat de ramen naar de binnenplaats gericht zijn, heb je weinig last van de drukte op straat, terwijl je wel midden in de medina slaapt. De kamers liggen op de verdiepingen rond de binnenplaats en veel riads hebben een dakterras met uitzicht over de stad.

De meeste riads serveren ontbijt en bieden op verzoek ook een diner aan, vaak met Marokkaanse gerechten als tajine en couscous. Omdat auto’s de medina niet in kunnen, wordt je bagage vaak vanaf de dichtstbijzijnde poort met een kar naar de riad gebracht; vraag dit vooraf na. Tijdens ons verblijf in Fez sliepen we in Riad Arabella, een riad aan de rand van de souk, op loopafstand van het historische centrum. Tips over waar te overnachten in Fez lees je hier.

De leerlooiers van Fez

De leerlooierijen van Fez zijn een van de bekendste bezienswaardigheden van de stad. De grootste en oudste is de Chouara-looierij in de medina, die al eeuwenlang in gebruik is en in 2016 werd gerestaureerd. In veel steden lag het looien buiten de stad, maar in Fez kon het in de medina blijven dankzij de rivier, die het benodigde water leverde. Het werk gebeurt nog grotendeels met de hand, op dezelfde manier als vroeger.

De huiden worden eerst in witte bakken met onder meer kalk en duivenmest geweekt om haren en vet te verwijderen, en daarna in de bruine en gekleurde bakken geverfd met natuurlijke kleurstoffen. Het beste uitzicht op de bakken heb je vanaf de dakterrassen van de leerwinkels eromheen. Een medewerker legt meestal uit hoe het looien werkt; daarna volgt een bezoek aan de winkel met tassen, jassen en slippers. Je bent niet verplicht iets te kopen, maar afdingen is gebruikelijk. Bij de ingang krijg je vaak een takje munt tegen de sterke geur.

Koninklijk paleis van Fez

Het koninklijk paleis van Fez, Dar el-Makhzen, ligt in Fès el-Jdid. Dit stadsdeel werd in 1276 door de Meriniden aangelegd als nieuwe koninklijke stad naast de oude medina, op een hoger gelegen plek van waaruit de stad goed te verdedigen was. Het paleiscomplex beslaat een groot terrein met tuinen, paviljoens en een moskee. De koning verblijft er wanneer hij in Fez is; dat is te zien aan de extra bewaking rond het paleis.

Omdat het paleis nog in gebruik is, is het niet open voor publiek. Toch is een bezoek aan de buitenkant de moeite waard vanwege de monumentale hoofdingang aan de Place des Alaouites. De zeven grote koperen deuren, omringd door tegelwerk en fijn houtsnijwerk, zijn een van de meest gefotografeerde plekken van Fez. Naast het paleis ligt de Mellah, de voormalige Joodse wijk, met huizen met balkons aan de straatkant. Een bezoek aan het paleis is goed te combineren met de Joodse begraafplaats en de Ibn Danan-synagoge.

Al-Attarine Madrassa

De Al-Attarine Madrassa, ook Medersa Attarine genoemd, geldt als een van de mooiste koranscholen van Fez en van heel Marokko. De madrassa werd tussen 1323 en 1325 gebouwd in opdracht van de Merinidische sultan Abu Said Uthman II. Ze ligt midden in de medina, in de souk van de kruiden- en parfumhandelaren, de attarine, waar ze ook haar naam aan dankt, vlak bij de Al-Qarawiyyin-moskee.

De madrassa is tegen een kleine vergoeding te bezoeken, ook voor niet-moslims. Achter de ingang ligt een binnenplaats met een fontein, omringd door wanden die van onder tot boven zijn versierd: geglazuurde tegels met geometrische patronen, fijn stucwerk met kalligrafie en houtsnijwerk van cederhout. Op de verdieping liggen de kleine kamers waar de studenten woonden. Vanaf het dak heb je een uitzicht over de daken van de medina en de groene daken van de Qarawiyyin. Doordat de madrassa klein is, kan het er op drukke momenten vol zijn; kom liever vroeg op de dag.

Dar Batha

Het museum Dar Batha ligt in een voormalig paleis aan de rand van de medina van Fez, vlak bij Bab Bou Jeloud. Het paleis werd aan het eind van de negentiende eeuw gebouwd in opdracht van sultan Moulay Hassan I en voltooid onder zijn zoon Moulay Abdelaziz. Het diende als zomerresidentie en ontvangstpaleis. Sinds 1915 is het een museum.

Na een restauratie van vier jaar ging het museum in februari 2025 opnieuw open als museum voor islamitische kunst. De collectie neemt je mee door de geschiedenis van Marokko, van voorwerpen uit de tijd voor de islam tot Andalusische manuscripten, kalligrafie, houtsnijwerk, borduurwerk en het bekende blauwe aardewerk van Fez. Een aparte vleugel is gewijd aan de stad zelf. Het gebouw met zijn rijk versierde zalen is minstens zo bezienswaardig als de collectie. In het midden ligt een grote Andalusische tuin met fonteinen en bomen, een rustige plek na de drukte van de medina.

Bab Bou Jeloud

Bab Bou Jeloud is de bekendste toegangspoort tot de medina van Fez. De huidige poort werd in 1913 gebouwd, tijdens het Franse protectoraat, ter vervanging van een eenvoudigere, oudere toegang. Hij werd ontworpen in de Moorse stijl met drie hoefijzerbogen en is een van de meest gefotografeerde plekken van de stad.

Opvallend zijn de tegels: aan de buitenkant zijn ze blauw, de kleur van Fez, en aan de binnenkant groen, de kleur van de islam. Door de bogen zie je de minaretten van de Bou Inania-madrassa en de Sidi Lazzaz-moskee. De poort is de belangrijkste ingang van Fès el-Bali en vormt het begin van de twee hoofdstraten van de medina, Talaa Kebira en Talaa Seghira. Rond de poort is het altijd druk met inwoners, toeristen en verkopers. Aan de binnenkant liggen veel cafés en eettentjes. Taxi’s kunnen tot aan het plein bij de poort rijden.

Fez met gids

De medina van Fez is groot en onoverzichtelijk, met duizenden smalle straatjes en steegjes. Wie in korte tijd de belangrijkste bezienswaardigheden wil zien, doet dat het makkelijkst met een gids. Een gids brengt je zonder omwegen naar plekken als de Bou Inania-madrassa, de leerlooierijen, de Al-Attarine-madrassa en de souks, en vertelt over de geschiedenis van de stad. Een bijkomend voordeel is dat je met een gids minder vaak wordt aangesproken door verkopers en mensen die je de weg willen wijzen.

Kies bij voorkeur een officiële gids met een vergunning. Die kun je laten regelen via je hotel of riad, of vooraf online boeken. Mensen die je op straat aanbieden je rond te leiden, zijn vaak geen erkende gidsen. Maak altijd vooraf duidelijke afspraken over de prijs, de duur en wat je wilt zien, en geef aan of je wel of niet bij winkels wilt stoppen. Veel gidsen nemen hun gasten namelijk mee naar winkels en werkplaatsen. Een rondleiding van een halve dag is meestal genoeg voor de belangrijkste plekken.

De Merinidische graven

De Merinidische graven liggen op een heuvel ten noorden van de medina van Fez. Het zijn de ruïnes van graftombes uit de veertiende eeuw van de Meriniden, de dynastie die Fez in de dertiende eeuw tot hoofdstad maakte en de stad een bloeitijd bezorgde. Er is weinig over de graven bekend; welke sultans er precies begraven lagen is onduidelijk.

Bezoekers komen vooral voor het uitzicht. Vanaf de heuvel kijk je uit over de hele medina van Fès el-Bali, met de groene daken van de Al-Qarawiyyin-moskee, de minaretten en de omringende heuvels. Vooral rond zonsondergang is dit een populaire plek; dan hoor je ook de oproep tot het gebed van de vele moskeeën in de stad. Naast de graven ligt het luxehotel Les Mérinides, met een terras met uitzicht. De wandeling vanuit de medina is steil, daarom nemen veel bezoekers een petit taxi naar boven en lopen ze terug naar beneden. Ook vanaf het Borj Nord, een fort met een wapenmuseum vlak bij de graven, heb je een mooi uitzicht.

Joodse begraafplaats

De Joodse begraafplaats van Fez ligt in de Mellah, de voormalige Joodse wijk in Fès el-Jdid, naast het koninklijk paleis. De Mellah van Fez werd in de vijftiende eeuw aangelegd en was de eerste Joodse wijk van dit type in Marokko. De Joodse inwoners woonden hier onder bescherming van de sultan. De huizen in de Mellah hebben een andere bouwstijl dan elders in de medina, met balkons en ramen aan de straatkant.

De begraafplaats is een groot veld met witgekalkte graven, sommige al eeuwen oud. Opvallend zijn de vele kleine graven van kinderen. Er liggen ook bekende rabbijnen en heiligen begraven, en in het gebouw op de begraafplaats is een klein museum. Voor een bezoek betaal je een kleine entree. Vlak bij de begraafplaats ligt de Ibn Danan-synagoge uit de zeventiende eeuw, die ook te bezoeken is. Tegenwoordig wonen er nog maar weinig Joodse inwoners in Fez.

Keramiek uit Fez

Fez staat al eeuwen bekend om zijn keramiek, met het kenmerkende blauwe aardewerk als bekendste voorbeeld. De pottenbakkers en tegelmakers werken in de wijk Ain Nokbi, net buiten de medina bij Bab Ftouh. Daar kun je in verschillende werkplaatsen een rondleiding volgen langs alle fases van het maken van keramiek.

Je ziet hoe de klei wordt bewerkt en op de draaischijf gevormd, hoe de stukken in ovens worden gebakken en hoe ze met de hand worden beschilderd. Bijzonder is het maken van zellige, de mozaïeken van kleine geglazuurde tegelstukjes: elk stukje wordt met een hamer uit een tegel gehakt en daarna met de hand in een patroon gelegd. Zo wordt zichtbaar hoeveel handwerk er in een tafelblad of fontein zit. Na de rondleiding kun je in de winkel van de werkplaats tegels, schalen, tajines en vazen kopen. De prijzen liggen daar vaak hoger dan in de medina, maar je weet wel waar het product vandaan komt.