Zutphen: Hanzestad en Torenstad aan de IJssel

Zutphen is een Hanzestad in Gelderland met ruim 48.000 inwoners. De stad ligt aan de oostoever van de IJssel, op de plek waar de Berkel in de rivier uitmondt, ongeveer 30 kilometer ten noordoosten van Arnhem. Zutphen kreeg aan het einde van de twaalfde eeuw stadsrechten, als een van de eerste plaatsen in Nederland. In 1572 plunderden Spaanse troepen onder Don Frederik de stad, waarbij honderden inwoners omkwamen. In 1591 heroverde Maurits de stad.

Zutphen heeft als bijnaam de Torenstad, vanwege de vele torens in de binnenstad. De bekendste zijn de toren van de Walburgiskerk, de Wijnhuistoren en de Drogenapstoren. Bij de kerk staat De Librije, een leeszaal met boeken aan kettingen uit de zestiende eeuw. Langs de IJssel liggen een kade en verschillende havens, en ten noorden van het centrum is op een oud fabrieksterrein de nieuwe wijk Noorderhaven gebouwd.



Walburgiskerk en De Librije

De Sint-Walburgiskerk is de grootste en oudste kerk van Zutphen. Op deze plek stond in de elfde eeuw al een romaanse kerk. Tussen 1200 en 1270 werd die omgebouwd tot een basiliek in romano-gotische stijl. De toren was ooit ongeveer 107 meter hoog. Na een blikseminslag in 1600 werd hij lager herbouwd, tot ongeveer 76 meter. In 1591 werd de kerk protestants. Binnen staat een zeventiende-eeuws orgel van Hans Henrick Bader.

Aan de kerk is De Librije gebouwd, een leeszaal uit 1561 tot 1564. De boeken liggen op lessenaars en zitten met kettingen vast, zodat niemand ze kon meenemen. Het is de enige overgebleven originele openbare kettingbibliotheek van Nederland. Vanaf de kerk loop je in een paar minuten naar de Wijnhuistoren en de Drogenapstoren.



Drogenapstoren

De Drogenapstoren is een van de bekendste torens van Zutphen. Hij werd tussen 1444 en 1446 gebouwd als stadspoort in de muur rond de stad en heette toen de Saltpoort, de zoutpoort. Al in 1465 werd de doorgang dichtgemetseld. De toren is gebouwd in laatgotische stijl, met vier hoektorentjes en een hoge, spitse dakpunt.

Later werd de toren genoemd naar stadsmuzikant Drogenap. Van 1888 tot 1927 deed de toren dienst als watertoren. Tegenwoordig kun je weer onder de toren door lopen. Hij staat aan de zuidkant van de binnenstad, aan het einde van een straat met oude huizen. Samen met de Wijnhuistoren en de toren van de Walburgiskerk bepaalt hij de skyline van de stad die als bijnaam de Torenstad heeft.

Wijnhuistoren

De Wijnhuistoren staat op de plek waar de Houtmarkt, de Groenmarkt en de Zaadmarkt samenkomen. Hier stond al voor 1326 een taverne. De stad kocht het pand voor 1420 en gebruikte het als wijnhuis. Het huidige wijnhuis werd vanaf 1616 gebouwd en de toren werd in 1641 voltooid door stadsbouwmeester Emond Helleraet. De achtkantige bovenbouw volgt het voorbeeld van Hendrick de Keyser.

De gebroeders Hemony goten voor deze toren hun eerste beiaard. In 1920 brandde de toren uit, waarna hij in 1924 werd herbouwd. Na schade in 1945 was hij in 1954 opnieuw hersteld. Het gebouw staat op de lijst van rijksmonumenten. Samen met de Drogenapstoren en de toren van de Walburgiskerk is het een van de torens waaraan Zutphen de bijnaam Torenstad dankt.

Houtmarkt

De Houtmarkt is een langgerekt plein in het centrum van Zutphen. Samen met de Groenmarkt en de Zaadmarkt hoort het bij de markten die rond 1325 in de stad werden aangelegd. De markten liggen in elkaars verlengde en vormen een lange as door de binnenstad. Aan het einde staat de Wijnhuistoren, op het punt waar de drie markten samenkomen.

Rond het plein staan huizen uit verschillende eeuwen, met trapgevels, lijstgevels en winkelpuien. Op de Houtmarkt zitten veel cafés en restaurants met terrassen op het plein. Vroeger stond hier de Wilhelminafontein. Die kwam na een herinrichting niet terug en staat nu bij de Bourgonjetoren. Vanaf de Houtmarkt loop je in een paar minuten naar de Walburgiskerk en naar de IJsselkade.

IJsselkade

De IJsselkade loopt langs de rivier aan de westkant van de binnenstad. Hier begint de oude IJsselbrug, die tussen 1862 en 1865 werd gebouwd. Sinds 1976 rijdt het doorgaande verkeer over de Cortenoeversebrug. Bureau MoederscheimMoonen verbreedde de oude brug voor fietsers en voetgangers. Direct naast de brug ligt de spoorbrug.

Vanaf 2017 werd de kade in fasen opnieuw ingericht naar een ontwerp van HOSPER. Daarbij werd de kade iets verhoogd tegen hoogwater en werd de Berkelsluis vernieuwd. Aan de zuidkant ligt het bastion de Bult van Ketjen, met een kanon. Bij de monding van de Berkel staat een bronzen beeld van dichteres Ida Gerhardt, gemaakt door Herma Schellingerhoudt. Vanaf de kade kijk je uit over de uiterwaarden en loop je zo naar de havens.

Havens

Zutphen ligt aan de IJssel, op de plek waar de Berkel in de rivier uitmondt. De Berkel ontspringt bij Billerbeck in Duitsland en is ongeveer 115 kilometer lang. In de oude stadsmuur staat de Berkelpoort, een middeleeuwse waterpoort over de rivier. Aan de voet van de stadsmuren ligt de Vispoorthaven, met een walmuur met een jaarsteen uit 1732 en het bastion de Bult van Ketjen.

In de Museumhaven aan de Houthaven liggen historische schepen, zoals tjalken, klippers en sleepboten. Veel daarvan zijn monumentale zeilschepen in particulier bezit. In de nieuwe wijk Noorderhaven ligt een jachthaven met 48 ligplaatsen, waarvan een deel voor passanten. Een jachthaven ligt ook in de uiterwaarden bij De Mars. Langs de IJsselkade liggen ligplaatsen voor de beroepsvaart.

Noorderhaven en Het Koelhuis

Noorderhaven is een nieuwe wijk aan de IJssel, ten noorden van de binnenstad. De wijk is gebouwd op het terrein van de voormalige fabriek van Reesink, een bedrijf dat begin twintigste eeuw begon met landbouwmachines. Tussen 2012 en 2024 werd de oude haven hersteld en kwamen er woningen, een boulevard langs de rivier en een jachthaven.

Het bekendste gebouw van de wijk is Het Koelhuis. Het werd in 1920 gebouwd als koelhuis voor een zuivelcoöperatie, waar zomerboter werd opgeslagen. Later kwamen er ook fruit en groente bij. Het bedrijf sloot in 2005, waarna het gebouw jaren leeg stond. In 2017 was de verbouwing tot een verzamelgebouw voor creatieve bedrijven, horeca en evenementen klaar. Vlak bij Het Koelhuis staat de middeleeuwse Kruittoren.

Kruittoren

De Kruittoren was de toren op de noordwesthoek van de stadsmuur rond de Nieuwstad, het stadsdeel dat in 1312 bij Zutphen kwam. Volgens archeologisch onderzoek werd hij rond 1320 gebouwd. Het is een sobere bakstenen toren op een vierkante plattegrond van ongeveer acht bij acht meter. Oorspronkelijk was de achterkant open, zodat verdedigers de muur en de stad konden bestrijken.

In 1558 werd de open achterkant dichtgemetseld. Daarna werd de toren gebruikt om buskruit te maken en op te slaan, wat hem zijn naam gaf. Het dak is aangebracht bij een restauratie rond 1930. De toren is een rijksmonument. De omgeving is sterk veranderd: het water rond de muur is grotendeels verdwenen, vlakbij loopt het spoor en aan de andere kant ligt de nieuwe wijk Noorderhaven.

Huis De Voorst

Huis De Voorst ligt in Eefde, net buiten Zutphen. Het landgoed wordt al in 1378 genoemd. Het huidige huis werd rond 1700 gebouwd voor Arnold Joost van Keppel, een vertrouweling van koning-stadhouder Willem III. Het ontwerp volgt het voorbeeld van Paleis Het Loo, en Jacob Roman en Daniël Marot worden met het ontwerp in verband gebracht. In 1943 brandde het huis af. Tussen 1957 en 1960 werd het herbouwd met de muren die waren blijven staan.

Aan weerszijden van het voorplein staan twee lagere vleugels: een bouwhuis uit 1909 en een oranjerie uit 1875, die in 1909 aan het hoofdhuis werd aangepast. Het smeedijzeren hek bij de toegangsbrug is een kopie uit 1899 van een zeventiende-eeuws hek dat nu in het Rijksmuseum staat. Het park rond het huis kreeg rond 1820 een landschappelijke aanleg en werd tussen 1908 en 1912 vernieuwd door tuinarchitect Leonard Springer. Het complex is een rijksmonument.

Museum MORE

Museum MORE ligt in Gorssel, ten noorden van Zutphen. Het museum opende op 2 juni 2015 in het voormalige gemeentehuis van Gorssel. Architect Hans van Heeswijk ontwierp een nieuwe vleugel naast het monumentale deel uit 1914. De nieuwbouw heeft twee verdiepingen en zeven zalen. Het monumentale deel heeft nu een café en een auditorium.

MORE is het grootste museum voor Nederlands modern realisme. De collectie is grotendeels afkomstig van verzamelaar Hans Melchers en telt ruim 1300 werken, onder meer van Carel Willink, Jan Mankes en Charley Toorop. Sinds 2017 heeft het museum een tweede vestiging in Kasteel Ruurlo, met werk van Carel Willink en kleding van Fong Leng. Wie in Zutphen is, kan het museum combineren met een bezoek aan Huis De Voorst in Eefde, dat tussen beide plaatsen ligt.

Alles over Zutphen