Münster: historische hanzestad in Duitsland

Münster is een oude Hanzestad met ruim 300.000 inwoners in het noorden van de deelstaat Noordrijn-Westfalen. De stad ontstond rond een klooster dat de missionaris Liudger hier eind achtste eeuw stichtte, in opdracht van Karel de Grote. Daar komt ook de naam vandaan, van het Latijnse monasterium. Münster werd door de eeuwen heen meerdere keren getroffen door branden, in 1534 en 1535 bestuurd door de wederdopers en in de Tweede Wereldoorlog grotendeels verwoest. Na de oorlog werd het centrum herbouwd met respect voor het oude stadsbeeld.

De stad is bij veel Nederlanders bekend van de Vrede van Münster uit 1648, waarmee Spanje de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden erkende. Het stadhuis met de Friedenssaal, de Prinzipalmarkt, de Dom en de Lambertikerk zijn de bekendste bezienswaardigheden. Daarnaast heeft Münster veel musea en parken, zoals de Aasee en de kasteeltuin. Met de grote universiteit is het een levendige studentenstad en staat Münster bekend als fietsstad. Voor een avond uit ga je naar het Kuhviertel of de Kreativkai aan de haven.



Dom van Munster/Sint-Paulusdom

De Sint-Paulusdom is de kathedraal van Münster en samen met het historische stadhuis een van de bekendste bezienswaardigheden van de stad. De huidige kerk werd in de dertiende eeuw gebouwd en in 1264 ingewijd, op de plek van oudere kerken. De eerste dom stond hier al rond het jaar 800, kort nadat Münster bisschopszetel was geworden. Van de tweede dom uit de twaalfde eeuw zijn delen opgenomen in het huidige gebouw, zoals de twee romaanse torens aan de westkant. In de Tweede Wereldoorlog werd de kathedraal, net als een groot deel van het centrum, zwaar beschadigd en daarna herbouwd.
domvanmunster2
In de kathedraal staat een astronomisch uurwerk uit het midden van de zestiende eeuw. Het klokkenspel van het uurwerk speelt nog elke dag om twaalf uur, op zon- en feestdagen iets later. Kom op tijd, want er staan dan veel bezoekers. Op het Domplatz voor de kathedraal wordt elke woensdag en zaterdag een grote weekmarkt gehouden.



Fietsstad Münster

Münster staat bekend als de fietsstad van Duitsland. In het centrum zie je overal fietsers, en bij het station staat een grote fietsenstalling. De bekendste route is de Promenade, een autovrije groene ring van bijna vijf kilometer rond het oude centrum, op de plek van de vroegere stadswallen. Het is een van de populairste fietspaden van de stad en een goede manier om in korte tijd een indruk van Münster te krijgen.

Vanuit Münster vertrekken ook veel routes door het Münsterland, langs dorpen, boerderijen en waterkastelen. Er zijn routes van vijfentwintig tot vijftig kilometer, en voor getrainde fietsers langere tochten van meer dan honderd kilometer. Het Münsterland is grotendeels vlak, waardoor fietsen hier voor bijna iedereen te doen is. Fietsen kun je huren bij verschillende verhuurders in de stad, onder meer bij het station. Kaarten en routebeschrijvingen zijn verkrijgbaar bij het toeristenbureau van Münster.

Historisch Stadhuis van Münster met de Friedenssaal

Het historische stadhuis aan de Prinzipalmarkt is wereldwijd bekend om de Friedenssaal. In deze zaal werd op 15 mei 1648 de Vrede van Münster bezegeld, de vrede tussen Spanje en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Die vrede was onderdeel van de Vrede van Westfalen, waarover tegelijk in Münster en Osnabrück werd onderhandeld en die een einde maakte aan de Dertigjarige Oorlog. De gotische gevel van het stadhuis stamt uit de veertiende eeuw en is een van de bekendste niet kerkelijke gotische gevels van Duitsland.

In de Tweede Wereldoorlog werd het stadhuis grotendeels verwoest en daarna herbouwd. De houten betimmering van de Friedenssaal was uit voorzorg weggehaald en bleef daardoor bewaard. In de zaal hangen portretten van de gezanten die bij de vredesonderhandelingen aanwezig waren. Het stadhuis en de Friedenssaal zijn te bezoeken. Bekijk ook de gouden haan, een drinkbeker in de vorm van een haan, en de afgehakte hand, een middeleeuws voorwerp dat in de zaal wordt bewaard.

Haven van Münster en de Kreativkai

Münster heeft een haven aan het Dortmund-Eemskanaal, dat de stad verbindt met het Europese netwerk van waterwegen. In de loop van de twintigste eeuw verloor de haven veel van zijn betekenis voor de overslag van goederen. Veel pakhuizen en kades kwamen leeg te staan. De stad besloot het gebied een nieuwe bestemming te geven, en zo ontstond de Kreativkai.

Tegenwoordig zitten er in de oude pakhuizen en in nieuwe gebouwen restaurants, cafés, een theater, galerieën en creatieve bedrijven. In de zomer zitten de terrassen langs het water vol en worden er festivals en evenementen gehouden. De Kreativkai is een van de uitgaansgebieden van Münster en vooral in de avond populair. Het gebied ligt ongeveer twintig minuten lopen of tien minuten fietsen van het centrum. Het is een mooie plek om na een dag in de oude stad iets te eten met uitzicht over het water.

Liebfrauen-Überwasserkirche/Onze-Lieve-Vrouwekerk

De Liebfrauen-Überwasserkirche, of kortweg Überwasserkirche, staat aan de westoever van de Aa, aan de andere kant van het water vanaf de Dom gezien. Daar komt ook de naam vandaan: de kerk over het water. De huidige gotische hallenkerk werd in de veertiende eeuw gebouwd. Op deze plek stond al in de elfde eeuw een kerk, die hoorde bij een klooster voor vrouwen. Die eerdere kerken werden door brand verwoest.

Tijdens het bewind van de wederdopers in 1534 werd de spits van de toren afgebroken en werden er kanonnen op de toren geplaatst. De toren heeft daardoor nog steeds geen spits. In de Tweede Wereldoorlog werd de kerk zwaar getroffen. De toren brandde uit en een groot deel van de kerk werd verwoest. Het herstel duurde tot in de jaren zestig. Aan het einde van de twintigste eeuw werd de kerk opnieuw grondig gerestaureerd. De kerk ligt vlak bij de universiteit en is goed te combineren met een wandeling langs de Aa.

Prinzipalmarkt

De Prinzipalmarkt is het middelpunt van de oude Hanzestad Münster. Langs de straat staan achtenveertig gevelhuizen met arcaden op de begane grond, waaronder je droog kunt winkelen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de Prinzipalmarkt grotendeels verwoest. Na de oorlog werden de huizen herbouwd, waarbij de oude vorm van de gevels werd gevolgd, maar met eenvoudiger versieringen dan vroeger. Daardoor heeft de straat een historisch karakter, zonder een exacte kopie van het verleden te zijn.

Aan de Prinzipalmarkt staat het historische stadhuis met de Friedenssaal. Vanaf de straat heb je ook een mooi zicht op de Lambertikerk, met de ijzeren kooien van de wederdopers aan de toren. Onder de arcaden liggen winkels, cafés en restaurants. De Prinzipalmarkt is de plek in Münster om te flaneren en te winkelen. In december is de straat feestelijk verlicht en staan er rond de Lambertikerk en het stadhuis verschillende kerstmarkten.

Kiepenkerl/Kiepkerel

De Kiepenkerl was een rondtrekkende koopman die met een mand op zijn rug door het Münsterland trok. Die mand heette een kiepe, wat de naam verklaart. De kooplui brachten producten van het platteland naar de stad en andersom, en namen ook nieuws mee. Ze droegen een blauwe linnen kiel, een pet en klompen, en hadden een fluitje en een knoestige wandelstok bij zich. De Kiepenkerl groeide uit tot een symbool van Münster en het Münsterland.

In 1896 kreeg de figuur een standbeeld in de oude stad. Dat zandstenen beeld werd in de Tweede Wereldoorlog verwoest. In 1953 kwam er een bronzen opvolger, die nog steeds op het Kiepenkerlplatz staat. Rond het plein liggen verschillende restaurants met terrassen. In 1987 maakte de Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons voor de Skulptur Projekte Münster een glanzende roestvrijstalen versie van het beeld. Daarvan bestaan drie exemplaren, waarvan er een in het Hirshhorn Museum and Sculpture Garden in Washington staat.

Stadswandelingen en toeristische stadsrondleidingen

Er zijn verschillende manieren om Münster te verkennen. Bij goed weer is een wandeling door de oude stad de beste keuze, omdat de meeste bezienswaardigheden dicht bij elkaar liggen. Een goed vertrekpunt is het historische stadhuis aan de Prinzipalmarkt. Van daaruit loop je zo naar de Dom, de Lambertikerk, het Kiepenkerlplatz en de Überwasserkirche. Bij het toeristenbureau zijn plattegronden en informatie over de belangrijkste bezienswaardigheden verkrijgbaar.

Wie meer wil weten over de geschiedenis van de stad, kan een rondleiding met een gids boeken. Er zijn algemene rondleidingen en rondleidingen over een thema, zoals de wederdopers of de Vrede van Münster. Je kunt de stad ook op andere manieren verkennen, bijvoorbeeld op de fiets, met een koets of met een fietstaxi. In de zomer rijdt er een toeristentreintje door het centrum. Kijk bij het toeristenbureau welke rondleidingen er tijdens je bezoek worden aangeboden.

Sint-Clemenskerk

Iets buiten het drukste deel van het centrum staat de Clemenskerk. De barokke kerk werd tussen 1745 en 1753 gebouwd naar een ontwerp van Johann Conrad Schlaun, de belangrijkste barokarchitect van Westfalen. Van hem is ook het ontwerp van het kasteel van Münster. De Clemenskerk wordt gezien als een van de mooiste barokke kerken in Noord Duitsland. Het interieur is in de uitbundige stijl van de rococo uitgevoerd, met veel stucwerk en goud.

De koepel is beschilderd met een fresco van de schilder Johann Adam Schöpf. De kerk hoorde oorspronkelijk bij het ziekenhuis van de Barmhartige Broeders. Kerk en ziekenhuis werden in de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd. Na de oorlog werd de kerk naar het oorspronkelijke ontwerp herbouwd, inclusief het koepelfresco. De kerk is klein, maar een bezoek is de moeite waard voor wie van barok houdt. De kerk wordt ook gebruikt voor concerten en is een geliefde plek om te trouwen.

Kunstmuseum Pablo Picasso Münster

Het Kunstmuseum Pablo Picasso in Münster opende in 2000 en is het enige museum in Duitsland dat volledig aan Picasso is gewijd. De basis van de collectie vormt de verzameling van het echtpaar Huizinga, dat in de loop der jaren een groot aantal grafische werken van Picasso verwierf. Inmiddels bezit het museum ruim achthonderd litho’s, etsen en andere prenten van Picasso. Daarmee is het een van de belangrijkste verzamelingen van zijn grafische werk.

Naast Picasso heeft het museum ook grafische collecties van Georges Braque en Marc Chagall, en sinds 2015 van Henri Matisse. Er worden regelmatig tijdelijke tentoonstellingen gehouden over Picasso en kunstenaars uit zijn tijd. Het museum is gevestigd in twee historische gebouwen in het centrum, de Druffel’sche Hof en het Hensenbau, die aan het einde van de jaren negentig met elkaar werden verbonden. Het museum ligt op een paar minuten lopen van de Prinzipalmarkt.

De Aa

Het riviertje de Aa stroomt door het oude centrum van Münster. Ten zuidwesten van het centrum stroomt de rivier in de Aasee, een langgerekt meer dat in de twintigste eeuw werd aangelegd. Daarna stroomt de Aa verder naar het noorden, tot ze bij Greven uitmondt in de Eems. In totaal is de rivier ongeveer drieënveertig kilometer lang. Het is een andere rivier dan de Aa die door Noord-Brabant stroomt.

Verschillende bezienswaardigheden van Münster liggen aan of vlak bij de Aa, zoals de Überwasserkirche en het kasteel met de kasteeltuin. Langs de rivier lopen wandel- en fietspaden, waardoor je vanuit het centrum gemakkelijk naar de Aasee loopt. Rond het meer liggen parken en grasvelden, waar inwoners en studenten in de zomer komen om te picknicken, te sporten en te zeilen. Aan de oever staan ook kunstwerken van de Skulptur Projekte Münster, zoals de grote betonnen ballen van Claes Oldenburg. Vanaf de Aasee vertrekt in de zomer een rondvaartboot.

Kuhviertel

Het Kuhviertel is de traditionele uitgaanswijk van Münster en ligt tussen de Dom en de Überwasserkirche. In de smalle straatjes zitten veel studentencafés en de bekendste kroegen van de stad. Veel cafés hebben kleurrijke gevels en oude uithangborden. In de zomer staan de straten vol tafels en banken, waar mensen buiten eten en drinken. Daarnaast vind je in de wijk kleine winkels.

In het Kuhviertel staat de brouwerij Pinkus Müller, de laatste van de vele kleine brouwerijen die Münster in de negentiende eeuw had. In het restaurant van de brouwerij en in andere eetcafés in de wijk kun je de Westfaalse keuken proeven. Bekende gerechten zijn Töttchen, een stoofpot van kalfsvlees, en Pfefferpotthast, een gekruide stoofschotel van rundvlees met uien. Vaak wordt er Pumpernickel of aardappelen bij geserveerd. Rond het Kiepenkerlplatz, aan de rand van de wijk, liggen meer restaurants met terrassen.

Allwetterzoo

De Allwetterzoo is de dierentuin van Münster. De geschiedenis begint in 1875, toen de zoöloog Hermann Landois in de stad een dierentuin oprichtte. Die toonde eerst vooral Europese dieren, maar al snel kwamen er ook apen en olifanten bij. In de Tweede Wereldoorlog werd de oude dierentuin grotendeels verwoest en kwamen veel dieren om. Na de oorlog werd hij opnieuw opgebouwd, en in 1974 verhuisde de dierentuin naar een groter terrein aan de rand van de stad, bij de Aasee.

De naam Allwetterzoo komt van de overdekte wandelgangen die de verschillende delen van de dierentuin met elkaar verbinden. Daardoor kun je de dierentuin bij elk weer bezoeken. De dieren leven in verblijven die zo veel mogelijk lijken op hun natuurlijke omgeving. Je ziet er onder meer olifanten, mensapen, giraffen en pinguïns. Naast de dierentuin ligt het Westfaalse paardenmuseum. Van het centrum fiets je er via de Aasee in ongeveer een kwartier naartoe.

Sint-Lambertuskerk

De Sint-Lambertuskerk, kortweg Lambertikerk, staat aan het einde van de Prinzipalmarkt. De huidige laatgotische hallenkerk werd vanaf het einde van de veertiende eeuw gebouwd, op de plek waar al sinds de tiende eeuw een kleine kerk stond. De oude toren werd aan het einde van de negentiende eeuw vervangen door de huidige neogotische toren, die is gebaseerd op de toren van de Münster van Freiburg im Breisgau. In de Tweede Wereldoorlog raakte de kerk zwaar beschadigd. Het herstel duurde tot 1959.

Aan de toren hangen de drie ijzeren kooien waarin de lichamen van de wederdopers Jan van Leiden, Bernd Knipperdolling en Bernd Krechting werden tentoongesteld nadat ze in 1536 waren terechtgesteld. De Lambertikerk is een van de weinige kerken in Europa die nog een torenwachter heeft. Elke avond behalve dinsdag blaast de torenwachter tussen negen uur en middernacht elk half uur op een koperen hoorn, als teken dat alles in de stad rustig is.

De stadsbibliotheek van Münster

In het oude centrum van Münster valt de stadsbibliotheek op door de moderne vorm. Het gebouw werd in 1993 geopend en is ontworpen door het architectenduo Bolles en Wilson. Het bestaat uit twee delen, met een smalle straat ertussen. Door die straat heb je een mooi zicht op de toren van de Lambertikerk. Het contrast tussen het moderne gebouw en de historische kerk is een van de redenen dat de bibliotheek veel aandacht kreeg van architecten.

Ook binnen is het gebouw de moeite waard, met lichte ruimtes, houten details en grote ramen. De bibliotheek is vrij toegankelijk, dus je kunt er zonder pasje even binnenlopen. In de buurt staat het Krameramtshaus, een gildehuis van het einde van de zestiende eeuw. Daarin is tegenwoordig het Haus der Niederlande gevestigd, een centrum van de universiteit van Münster voor onderzoek naar en cultuur van Nederland en Vlaanderen.

Lackmuseum

Het Museum für Lackkunst in Münster is een van de weinige musea ter wereld die volledig aan lakkunst zijn gewijd. Lak is een beschermende en decoratieve laag die in dunne lagen op hout en andere materialen wordt aangebracht. Het museum toont hoe deze techniek in verschillende delen van de wereld werd gebruikt. De oudste stukken komen uit China en zijn ruim tweeduizend jaar oud.

Het grootste deel van de collectie komt uit Oost Azië, met lakwerk uit China, Japan en Korea. Daarnaast zijn er voorbeelden van islamitische en Europese lakkunst, zoals versierde kistjes, dozen, meubels en boekbanden. Bij veel voorwerpen wordt uitgelegd hoe ze zijn gemaakt, wat het verschil tussen de technieken laat zien. Naast de vaste collectie worden er regelmatig tijdelijke tentoonstellingen gehouden. Het museum ligt aan de rand van het centrum, op korte loopafstand van de Dom. Het is een klein museum, waar je in ongeveer een uur een goede indruk krijgt.

De Wederdopers

De wederdopers waren een religieuze beweging die in de zestiende eeuw ontstond, tijdens de Reformatie. Ze vonden dat iemand pas als volwassene kon worden gedoopt. Wie als kind was gedoopt, moest daarom opnieuw worden gedoopt, wat hun naam verklaart. In februari 1534 kregen ze in Münster de meerderheid in de gemeenteraad en maakten ze de stad tot het centrum van hun nieuwe Jeruzalem. Na de dood van Jan Matthijs werd Jan van Leiden hun leider. Hij liet zich tot koning uitroepen. Zijn belangrijkste medestanders waren Bernd Knipperdolling en Bernd Krechting.

In de stad werden alle boeken behalve de bijbel verbrand en gemeenschappelijk bezit en veelwijverij ingevoerd. Wie zich verzette, werd hard aangepakt. De bisschop van Münster liet de stad belegeren en in juni 1535 werd Münster ingenomen. Jan van Leiden, Knipperdolling en Krechting werden gevangengenomen en in januari 1536 terechtgesteld. Hun lichamen werden in ijzeren kooien aan de toren van de Lambertikerk gehangen. De kooien hangen er nog steeds. Volgens een van de verklaringen gaat de uitdrukking zich ergens met een Jantje van Leiden van afmaken op hem terug.

Lokale markt

Elke woensdag en zaterdag wordt er op het Domplatz voor de Sint-Paulusdom een grote weekmarkt gehouden. De markt is een van de grootste van de streek en telt meer dan honderd kramen. Boeren en handelaren uit het Münsterland verkopen er groente en fruit van het seizoen, kaas, eieren, vlees en vis. Ook vind je er streekproducten zoals worst, ham, honing, jam en Pumpernickel, het donkere roggebrood uit Westfalen.

Daarnaast zijn er kramen met bloemen en planten en met kleding en huishoudelijke spullen. Tussen de kramen staan eetkramen waar je iets kunt eten, zoals een broodje met worst of verse vis. De markt begint vroeg in de ochtend en duurt tot het begin van de middag. Kom vroeg voor de beste keuze en om de grootste drukte voor te zijn. Na het bezoek aan de markt loop je zo de Dom binnen, of naar de Prinzipalmarkt en de straatjes van het oude centrum.

Münsters stadskasteel/Schlossplatz/ Botanische tuinen

Het kasteel van Münster werd in de tweede helft van de achttiende eeuw gebouwd als residentie van de prins-bisschop. Het ontwerp is van de barokarchitect Johann Conrad Schlaun, die ook de Clemenskerk ontwierp. Tegenwoordig is het kasteel het hoofdgebouw van de universiteit van Münster, waar onder meer de bestuursdiensten zijn gevestigd. Het gebouw is daarom niet als museum te bezoeken, maar het is van buiten een van de mooiste gebouwen van de stad.

Achter het kasteel ligt de kasteeltuin, die vrij toegankelijk is. In de tuin ligt ook de botanische tuin van de universiteit, die ruim tweehonderd jaar oud is en gratis te bezoeken. Het is een rustige plek om op een warme dag even uit te rusten. Op het grote plein voor het kasteel, de Schlossplatz, wordt drie keer per jaar de Send gehouden, de grootste kermis van het Münsterland. Daarnaast vinden er in de zomer regelmatig concerten en andere evenementen plaats.

Vrede van Münster

Met de Vrede van Münster kwam in 1648 een einde aan de Tachtigjarige Oorlog, de opstand van de Nederlanden tegen het Spaanse gezag. De vrede stond niet op zichzelf. Grote delen van Europa waren in die tijd betrokken bij de Dertigjarige Oorlog. Om die oorlog te beëindigen werd vanaf 1643 in Münster en Osnabrück onderhandeld over wat de Vrede van Westfalen zou worden. Omdat Spanje een grote rol speelde in dat conflict, werd ook over de oorlog met de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden onderhandeld.

De Republiek stond er militair goed voor, maar de oorlog kostte veel geld. Op 30 januari 1648 werd het verdrag ondertekend en op 15 mei 1648 werd het in de Friedenssaal van het stadhuis van Münster bezegeld. Spanje, onder koning Filips IV, erkende de Republiek als onafhankelijke staat. De afspraken van het eerdere Twaalfjarig Bestand dienden als basis. De grens tussen het noorden en het zuiden van de Nederlanden die toen werd vastgelegd, komt grotendeels overeen met de huidige grens tussen Nederland en België.

Pinkus Müller

Pinkus Müller is de bekendste brouwerij van Münster en ligt in het Kuhviertel, in het oude centrum. Het is een familiebedrijf dat al generaties in handen is van de familie Müller. Het is de laatste van de vele kleine brouwerijen die Münster in de negentiende eeuw had. De brouwerij stapte als een van de eerste in Duitsland over op biologische grondstoffen en brouwt sindsdien alleen biologisch bier. Jaarlijks wordt er ongeveer twintigduizend hectoliter gebrouwen, waarvan het grootste deel in flessen.

Het bekendste bier is de Pinkus Alt, een licht en fris bier dat in Münster traditioneel wordt gedronken, soms met vers fruit erin. Daarnaast worden er onder meer pils en weizen gebrouwen. Bij de brouwerij hoort een traditioneel restaurant met houten lambrisering, waar je de bieren kunt drinken en Westfaalse gerechten kunt eten. Het restaurant is populair, dus reserveren is verstandig, vooral in het weekend.